ज्ञानोत्सव 🪔

…..तर आपल्या पंतप्रधानांचा बंगलोर मधील इस्रोतील आपल्या सायंटिस्ट्स स्त्रियांसमवेतचा हा ८ नोव्हेंबर २०२४चा वर्तमानपत्रात आलेला वरील फोटो पाहा. यात टेलिमेट्री, ट्ँकिंग अँड कमांड नेटवर्क, सेक्शनमधे काम करणाऱ्या या स्त्रिया आहेत. आजचे चिंतन या सायंटिस्ट स्त्रियांवर आहे.
……साधारणपणे सर्व मिडिया मधून ज्या पोस्ट्स आहेत होत्या त्या अशा स्वरूपाच्याः त्या किती साध्या आहेत, साडी नेसून बांगड्या वगैरे घालून छान मोठे कुंकू लेऊन आहेत. त्या तोकडे बिनबाह्यांचे कपडे जिन्स वगैरे घालत नाहीत. नीट पध्दतीने भारतीय संस्कृतीचे पालन करतात इ इ.
…..हे सर्वसाधारणपणे विज्ञान, तंत्रज्ञान, उद्योग इ विविध आधुनिक वैज्ञानिक क्षेत्रातील यशस्वी आघाडीवर असलेल्या स्त्रियांबाबत अजूनही वापरले जाणारे मोजमाप आहे! यामधे आघाडीवर आपल्या पुरुषांच्या बरोबरीने आपण स्त्रियाही आहोत.
…..कर्तबगारीने पुरुषप्रधान क्षेत्रात उभे राहून निखळ बौध्दिक यश मिळवणाऱ्या या स्त्रियांना पावलोपावली या पुरुषसत्ताक संस्कृतीला तोंड देत पुढे जावे लागले आहे, हे आपण विसरलो आहोत. अजूनही याची जाण नाही आपल्याला. शास्त्रज्ञ सी व्ही रामन यांनी अण्णा मनी यांना त्यांच्या हाताखाली पी एच डी करू दिली नव्हती. दुर्गा भागवत यांच्या भगिनी कमला सोहोनी यांनाही त्यांच्या हाताखाली प्रचंड संघर्ष करून पी एच डी ची परवानगी मिळाली आणि त्यांच्या कठोर अटी पाळत त्यांना आपला रिसर्च पुरा करावा लागला. आजही हे संशोधनाच्या क्षेत्रात अतिशय बुध्दिमान सर्वार्थाने उच्च विद्याविभूषित गुणवत्ता सिद्ध केलेल्या स्त्रियांचै संघर्ष चालूच आहेत. विज्ञानाच्या क्षेत्रातील लिंगभेदाचे स्वरूप एखाद्या पिरॅमिडसारखे आहे, हे सांगून वैशाली चिटणीस शनिवार २६ ऑगस्ट २०२३च्या लोकसत्ता मधील ‘विज्ञानाच्या क्षेत्रातील लिंगभेद’ या आपल्या लेखात ही सगळी आकडेवारी देतातः

युनेस्कोच्या अहवालानुसार(२१०९) जगातील महिला संशोधकांचे प्रमाण २९.३ टक्के आहे, भारतात ते १३.९ आहे. केंद्रीय विज्ञान व तंत्रज्ञान मंत्री जितेंद्र प्रसाद यांनी २०१८ त लोकसभेत सांगितले की भारतात १६.६ टक्के स्त्रिया विज्ञानाच्या क्षेत्रात आहेत, तर सर्वसाधारण हे प्रमाण १५ टक्क्यांच्या आसपास आहे. जागतिक बँकेच्या अहवालानुसार २०२१ मध्ये ४३टक्के मुलींनी विज्ञान शाखेत पदव्युत्तर पदवी घेतली. ऑल इंडिया सर्व्हे ऑफ हायर एज्युकेशन नुसार २०१० मधे ३३ टक्के स्त्रियांनी विज्ञानात पी एच डी घेतली तर २०१८ त हे प्रमाण ४० टक्के च्या पलीकडे पोचले. विज्ञानात पी एच डी करणाऱ्या स्त्रियांमधे अमेरिका, चीननंतर भारताचा क्रमांक आहे तिसरा. पण पुढेही जाऊन संशोधन, शोधनिबंध, शिष्यवृत्या मिळवून पुढील क्षेत्रे काबिज करणे या बाबतीत एकूणच स्त्रिया पुरुषांच्या तुलनेत जगातच मागे आहेत. भारतात पुरुष प्रधान संस्कृतीची पाळेमुळे खोल रुजली आहेत. बौध्दिक देदीप्यमान कामगिरी ऐवजी वरील तथाकथित ‘साडी कुंकू साधेपणा’चा उदोउदो’ हे याचेच निदर्शक परिमाण आहे. पुरुषप्रधान समाजात सत्तास्थाने पुरुषांकडे असतात आणि सत्तास्थानी पुरुष असणार हेच समाजात गृहित असते, त्यामुळे ती त्या संस्कृतीची चिन्हे कशी ढळढळीतपणे सांभाळते याचे तोंडभरून कौतुक तिच्या बौध्दिक आणि व्यावसायिक कर्तबगारी पेक्षा जास्त होते. विज्ञान क्षेत्रात याला तोंड देत यशस्वी होणाऱ्या भारतीय भौतिक शास्त्रज्ञ अण्णामणि, आयडा स्कडर, बायोकाॅनच्या संस्थापक किरण मझुमदार, जेनेटिक्स जीनोमिक्सच्या सुप्रिया काशीकर, विषाणुशास्त्रज्ञ गगनदीप कांग, भौतिकशास्त्र प्राध्यापक व जम्मू विद्यापिठाच्या कुलगुरु अंजू भसीन असे काही अपवाद आहेत. ‘लॅब हाॅपिंग’ या आपल्या पुस्तकात अशिमा डोग्रा आणि नंदिता जयराज यांनी अनेक मुलाखती घेऊन केलेल्या संशोधनात या क्षेत्रातील महिला संशोधकांनी सांगितले की,

त्यांना प्रयोगशाळांमधे, वैज्ञानिक बैठका, नोकरीच्या मुलाखती, फेलोशिप, संशोधन अनुदान, पुरस्कार, विज्ञान अकादमी अशा विविध पातळ्यांवर भेदभावाला सामोरे जावे लागते. त्यांच्या क्षमतेविषयी आकलनाविषयी पुरुषप्रधान संस्कृती-मनातून आलेले पूर्वग्रह बाळगले जातात. विज्ञानाच्या संबंधित क्षेत्रात पुरुषांचे वर्चस्व आहे आणि अपवाद वगळता ते स्त्रियांना सामावून घेण्यास उत्सुक नाहीत, असे आढळते.
चांद्रयान ३ च्या यशातील सामील महिलांचे कौतुक करताना आपण त्यांच्या निखळ बौध्दिक कर्तृत्वाचे कौतुक करावे. त्या काय घालतात इ गौण आहे.(समारंभात वावरताना जरा असते हे सजणेसवरणे इतकेच ते असावे/राहावे.) याही स्त्रिया एरवी कामावर फाॅर्मल ड्रेस कोडमधेच असतात, असू द्यात, कारण ते महत्त्वाचे नाही. ती त्यांची व्यावसायिक गरज असते. आज आय टी क्षेत्रात लाखोंनी स्त्रिया आहेत त्यांचीही ती गरज असते.
त्या स्त्रीत्वाचा कर्तृत्वाचा झेंडा उंच फडकवत असताना आपली मान उन्नत व्हावी, त्याला कमीपणा आणणाऱ्या या अशा भ्रामक समजुतींना आपण मूठमाती द्यायला हवी आता.
शाळा काॅलेजमधून कमलीच्या हुशारीने पुढे जाणाऱ्या आपल्या मुलीबाळी नातींसाठी आपण एक निर्मळ कर्तबगारीचीच मशाल बाळगायची तेजस्वी संस्कृती आपण नव्याने निर्माण करू यात.ही आपल्या पिढीची जबाबदारी आहे.
चांद्रयानानंतर आता भारतीय महिला चंद्रावर पाऊल ठेवणार आहेत. तिला मुक्त मोकळा श्वास घेऊ द्यात.
‘जुने जाऊ द्या मरणालागुनी जाळूनी किंवा पुरूनी टाका’ असे आवाहन कवी केशवसुत यांनी एकोणिसावव्या शतकाअखेरीस त्यांच्या ‘एक तुतारी’ द्या मज आणुनी’ या कवितेत केले होते. या नव्या चांद्र यानात प्रवास करणाऱ्या मुली हेच मागताहेत आता बौध्दिक चंद्रप्रकाश. स्री जीवनात एक निर्मळ शीतल ज्ञानप्रकाश पसरू देत ही आजची देवीचरणी प्रार्थना.