गोविंदभाई : जगणे एका तत्त्वनिष्ठेचे – अनंत भालेराव

असे म्हणतात की सर्व प्रकारची परिवर्तने शासनसंस्था (गव्हर्नमेंट) कोणत्या ना कोणत्या मिषाने जिरवून व खाऊन टाकत असते. सत्तेचे असे विलक्षण सामर्थ्य असते. म्हणून भलेभले दिग्गज पाठीवर अंबाऱ्या घेऊन सत्तेच्या प्रासादासमोर झुलत असतात. सत्तेला खडसावणारे, तिला आपली जागा दाखवणारे व तिचे पाश अव्हेरणारे फार कमी असतात. नदीच्या प्रवाहातील लहानमोठे खडक आणि दगड पाण्याचा प्रवाह अवरुद्ध न करता पाणी नितळ राखीत असतात. तसेच सत्तेला अव्हेरणारे ज्या समाजात आहेत तिथे सामाजिक जीवनाची सरिता अखंड व निर्मळ प्रवाहाची धनी असते.

सरदार वल्लभभाई पटेल मृत्यूच्या आधी औरंगाबादी आले होते. तेव्हा ते उपपंतप्रधान व गृहमंत्री होते. औरंगाबादला येण्याचे खास कारण काही नव्हते. सार्वजनिक कार्यक्रमही नव्हते. सरदारजींचा मुक्काम तेव्हाच्या रेल्वे हॉटेलात होता. माझ्या माहितीप्रमाणे त्यांनी या सरदारांचे नाव काढताच मोठमोठ्यांची कशी तारांबळ व गाळण उडते हे मी स्वतः बघितले मुक्कामात फक्त एकाच व्यक्तीची भेट घेतली आणि ती व्यक्ती होती गोविंदभाई ही. आहे. सरदारांविषयी भाईंना नितांत आदर होता. त्यांच्याशी मतभेदही तेवढेच तीव्र होते. बोलावणे आले म्हणून भाई नेहमीच्या पद्धतीने स्वखर्चाने टांगा करून व सरकारी वाहन नाकारून वल्लभभाईंच्या भेटीला गेले. सरदार त्यांच्या एका खोलीत एका मोठ्या कोचावर मांडी घालून बसले होते. भाईंना त्यांनी जवळ बसवून घेतले. हैद्राबाद स्टेट काँग्रेसमधील मतभेद विकोपाला गेले होते व भाई स्वतः एका गटाचे तेव्हा म्होरके होते. सरदारजींना सत्तेच्या संदर्भात जवळ होते ते बी० रामकृष्णराव वगैरे नेमस्त. हे लोक स्वामीजी व गोविंदभाईंचे कडवे विरोधक होते. सरदारजींनी तडजोड लादल्यानंतरच्या वेळी ही भेट घडून येत होती. सुमारे तास-दीडतास ही भेट झाली. भेटीत काय झाले हे भाई कधी सांगत नाहीत. सरदारांचा तर प्रश्नच नाही. काळाच्या ओघात अनेक रहस्ये व गुपिते चव्हाट्यावर येऊन जगजाहीर झाली आहेत. सरदारजींनी भाईंना वडिलकीच्या नात्याने समजावून सांगितले. त्यांच्यापाशी देण्यासारखे पुष्कळ होते. परंतु त्यांनी ज्याला तडजोड कर, थोडे तरी मिळते घे, तुझे सोने होईल असे समजावून सांगितले, तो एकाच वेळी गांधी आणि गार्क्सचा अनुयायी होता. निष्ठांशी प्रतारणा त्याच्याकडून होण्याची सुतराम शक्यता नव्हती. कल्पतरूच्या तळाशी बसून शिशिराची व पानगळीची मागणी करणारा हा पांथस्थ होता. सरदारजीही मोठे होते. सत्तेचे लाचार त्यांनी कमी का बघितले होते ? सत्ता लाथाड-णारा हा माणूस बघून सरदारांनाही मनोमनी बरेच वाटले असेल. कल्पना नसताना त्यांना एक मार्क्सवादी तुकाराम भेटला होता व तो म्हणत होता :

तुझी भेट घेणें काय हें मागणे

आशेचें हें शून्य केलें आम्ही

(स्त्रोत – मांदियाळी – अनंत भालेराव )