ज्ञानोत्सव 🪔

३. राज्यघटनेचे अमृतमहोत्सवी वर्ष सुरु आहे. त्या अनुषंगाने एखादा लेख आपल्या पानावर असावा अशी फार इच्छा होती. प्रयत्नही केले. मात्र काही कारणाने कालपर्यंत संबंधित लेख मिळू शकले नाहीत. आणि आज हे पान आमचे रसिक वाचक आणि व्यासंगी लेखक प्रा. डॉ. ज्ञानेश्वर थोरात यांच्याशी सामायिक करताच त्यांनी उत्स्फुर्तपणे रघुनंदन पायी गेला ! हा लेख मला वाचण्यासाठी पाठवला. लेख वाचल्यावर इतका अभिजात लेख ‘ज्ञानोत्सव’च्या या पानावर असावा, ” ही तो श्रींची इच्छा” , असा अर्थ मला प्रतीत झाला. लेखकाचे मन:पूर्वक आभार व्यक्त करत सानंद प्रकाशित करत आहे –

रघुनंदन पायी गेला !

संपूर्ण जगाचा इतिहास अभ्यासला तर प्राचीन आणि अर्वाचीन कालखंडामध्ये आपल्याला काही आदर्श राज्यांचे मापदंड भारतीय इतिहासात पहावयास मिळतात .त्यापैकी प्राचीन कालखंडामध्ये प्रभू रामचंद्रांचे राज्य आणि अर्वाचीन कालखंडात छत्रपती शिवाजी महाराजांचे राज्य आदर्श राज्याच्या परिमाणांच्या कसोट्यांवर पुरेपूर उतरते. ह्या दोन्ही राजवटींमध्ये ‘सत्तेपेक्षा सत्याला’ अधिक महत्त्व दिले जातं होते .सत्याचा आदर अंतरीच्या उमाळ्याने तर कधी ज्येष्ठांनी आणि वरिष्ठांनी लक्षात आणून दिल्याबरोबर सर्व ताकदीनिशी अंमलबजावणी करुन केला जाई. किंबहुना सत्याच्या प्रतिष्ठेसाठी सत्तेची प्रतिष्ठा पणाला लावली जायची.

अयोध्या नगरीत उषःकाल झाला होता. पशुपक्षी गीतं गात होते. अरुणोदयाची सारी चिन्ह क्षितिजावर प्रतीत होत होती. पिवळ्या तांबूस रंगाच्या छटा जणू काही नानाविध रंगांची उधळण करत होत्या.जंगलातही जाग आली होती. ओढेनाले खळखळ वाहत होते. अयोध्या नगरीत ब्रह्म मुहूर्तावर मंडळी जागी झाली होती.तरुण कुस्त्यांच्या आखाड्याच्या दिशेने धाव घेत होते. प्रौढांची स्नानांसाठी शरयुकडे पावले पडत होती. मंदिरामंदिरातून भुपाळ्यांचे स्वर निनादत होते. राज महालात राजा दशरथलाही जाग आली. त्याने आपली प्रात:विधी आटोपली. देवघरात जाऊन पूजा उरकली;कपाळी गंध लावला .राजवस्त्र परिधान केली आणि तो आरशासमोर उभा ठाकला. काय नवल? त्यांच्या कानाच्या वर एक केस पिकलेला त्याने पाहिला आणि जणू काही तो केस राजाला सांगत होता ,” महाराज, म्हातारपण जवळ येतं चाललंय आणि मृत्यूही फार लांब नाही.” संत तुकाराम महाराजांनी हा त्यांच्या मनातला भावनांचा कल्लोळ आपल्या प्रासादिक वाणीत रेखाटला आहे .”जरा कर्णमूळी सांगो आली गोष्टी | मृत्यूचिये भेटी जवळी आली|| आता माझ्या मना होई सावधान |पुण्याची जाण कार्यसिद्धी||” या उदात्त जाणीव जागृतीने राजा दशरथाने सिंहासनारूढ होताच मनोमनी निश्चय करून टाकला की लवकरच आपण आता सेवानिवृत्त व्हावं आणि राज्याचा कारभार श्रीरामाच्या खांद्यावर द्यावा. या संकल्पाची सिद्धी करण्यासाठी त्याने त्वरित मंत्रिमंडळाची बैठक बोलावली. राजगुरू महर्षी वशिष्ठांनाही निमंत्रण धाडलं. भरलेल्या सभेत आपला मनोदय व्यक्त करताना राजा दशरश म्हणाला,
“मंत्रीगण हो, आजपासून कामाला लागा .प्रभू रामचंद्र लवकरच राजा व्हावा; सिंहासनारूढ झालेल्या रामचंद्राला पहाण्याचं भाग्य मला मिळावं आणि तुम्ही त्याचे साक्षीदार व्हावं; यासाठी कामाला लागा. राज्याभिषेकाची तयारी सुरू करा. बाकी सारी व्यवस्था राजर्षी वशिष्ठांच्या मार्गदर्शनाखाली पार पडेल.”
राजा बोले आणि दल हाले; असं म्हटलं जातं ; ते काही खोटं नाही. साऱ्या प्रजाजनांच्या आनंदाला सीमा उरली नाही. गावोगावी दवंडी देण्यात आली. श्री रामचंद्र राजा होणार; ही शुभवार्ता लोकांच्या कानावर गेली.आनंदाला उधाण आलं होतं . पहाता पहाता सारी अयोध्या नगरी शोभायमान झाली. गुढ्या – तोरणे उभारून आयोध्येतील घरे सजली होती.उद्या राज्याभिषेक होणार होता .संपूर्ण अयोध्या नगरी जागी होती . रस्त्यांवर सडे टाकले जात होते. रांगोळ्या काढल्या जात होत्या. रथ सजवले जात होते .ढोल ताशे,टाळ ,विणा , मृदंग, सनई चौघड्याच्या निनादात श्रीरामाची भव्य मिरवणूक निघणार होती आणि प्रभू रामचंद्रांचा राज्याभिषेक होणार होता .इकडे तिकडे चोहीकडे आनंदी आनंदाने आबालवृद्ध बागडत होते.

राजवाड्याच्या महालात मात्र एक प्रकरण शिजवलं जात होतं. राजा दशरथाने कैकयीला दिलेले दोन वर मागून घेण्याची हीच वेळ आहे ; असा आग्रह दासी मंथरा कैकयीकडे धरत होती,”राणीसाहेब, वेळ दवडू नका. माझं ऐका. तुम्हाला हात जोडून आणि पाया पडून विनंती करते की राजा दशरशाने तुम्हाला देऊ केलेले दोन वर मागून घ्या. एका वराने अयोध्येचा राजा तुझा सुपुत्र भरत होईल आणि दुसऱ्या वराने प्रभू रामचंद्र चौदा वर्षे वनात जाईल. मी तुमची हितचिंतक आहे . तुमच्या सेवेत मी माझं जीवन खपवले आहे . मी तुमच्या प्रत्येक आज्ञेचे आजवर पालन केले आहे ,आता माझं फक्त एवढेच ऐका, हात जोडून आणि पदर पसरून मी तुम्हाला विनंती करते, ऐकाल ना?”

तिच्या लघवी बोलण्याचा नेमका परिणाम कैकयीवर झाला आणि तिने राजा दशरथाला आपल्या महालात उपस्थित राहण्याचा निरोप धाडला. लगबगीने राजा दशरथ कैकयीच्या महालात उपस्थित झाला. झोपेचे सोंग घेतलेल्या कैकयीला विनवू लागला, “उठा , राणीसाहेब उठा .विश्वातली सर्व सुखं आपल्या आयोध्येत उतरले आहेत . आपला जिवलग रामचंद्र उद्या मंत्रघोषात आयोध्येचा राजा होईल आणि तुम्ही अशा उदासवाण्या का ? उठा, चला, उठा.”

कैकयीने नेमकी वेळ साधली आणि राजा दशरथाकडे आपले संकल्पित दोन वर मागितले. रघुकुल रीत सदा चली आई|प्राण जाई पर वचन न जाई|| अशी रघुकूलाची रीत तिने राजाच्या लक्षात आणून दिली. राजा दशरथाने दिलेल्या वचनाला जागून दोन्ही वर देऊन टाकले. सकाळ झाली होती .अयोध्येत मंगल वाद्य वाजत होती. प्रभू रामचंद्राने मंगल स्नान करून राजवस्त्र परिधान केली होती. राज्याभिषेकाची पूर्ण तयारी झाली होती, आपल्या माता पित्याच्या, गुरुजनांच्या आणि कुलदैवताच्या दर्शनासाठी तो निघाला होता आणि अशा वेळी ही वार्ता त्यांच्या कानावर आदळली. विलंब न करता त्याने भरजरी राजवस्त्र खाली उतरवली, वल्कले परिधान केली आणि सिंहासनाच्या दिशेने पडणारी त्याची पाऊले आता वनाच्या दिशेने पडत होती.आपल्या जन्मदात्या पित्याचे शब्द खरे करण्यासाठी आणि आईच्या मनोदय पूर्तीसाठी वनात रघुनंदन पायी गेला !

हे अघटीत कृत्य पाहून एक रामभक्त पुढे आला आणि त्यांनी आपला देह रामचंद्रांच्या चरणांवरती लोटून दिला आणि तो सद्गदित होऊन विनवू लागला , “प्रभू ,चला सिंहासनाच्या दिशेने चला. सिंहासनावर विराजमान व्हा. सारी प्रजा तुमच्या बाजूने आहे. बहुमत तुमच्या बाजूनी आहे.”
प्रभू रामचंद्राने त्याला आपल्या दोन हाताने पायावरून उचललं आणि प्रेमभराने आपल्या छातीशी लावून ते म्हणाले, ” भक्त राजा, बहुमत माझ्या बाजूने असलं तरी दोन मतं मात्र माझ्या विरोधात आहे.एक माता कैकयीचे आणि दुसरे दासी मंथरेचे.म्हणून मी सार्वमतात नाही. मला बहुमत नको; सार्वमत हवे आहे ;तेंव्हा कुठे हा राम अयोध्येच्या राजसिंहासनावर शोभून दिसेल; येतो मी. “
प्रभू रामचंद्र पाय उचलून चालू लागले.त्यांच्या पावलांचा मागवा घेत सीता निघाली होती आणि त्यांच्या मागे लक्ष्मण जड झालेली पावलं उचलून टाकतं होता.त्याच्या कानात कोणतरी कुजबुजत होतं, राम राज्यात बहुमतापेक्षा सार्वमत श्रेष्ठ असतं.

डॉ. ज्ञानेश्वर थोरात

परिचय
१)प्रा.डॉ. ज्ञानेश्वर थोरात
अभ्युदय, अमरनाथ नगर
मुपो. मंचर ता.आंबेगाव जि. पुणे ४१०५०३
भ्रमणध्वनी ९८६०७६२४९०

२)सुप्रसिद्ध व्याख्याते, किर्तन-प्रवचनकार, संत साहित्याचे साक्षेपी भाष्यकार

३)रयत शिक्षण संस्थेच्या विविध शाखांमधून इंग्लिश ,मराठी विषयाचे 29 वर्ष अध्यापन

४)पीएच.डी च्या विद्यार्थ्यांचे मार्गदर्शक

५)राष्ट्रीय छात्र सेनेचे वरिष्ठ अधिकारी

६)”जीवन विकास”, “संतकृपा” मासिकातून सतत लेखन

७)प्रसिद्ध साहित्यकृती १)हरिनाम वेली २)वाग्विलासनी

४. निजामी राजवटीत मातृभाषेची सेवा करण्याच्या उद्देशाने १९१५ साली स्थापन झालेल्या सरस्वती भुवन शिक्षण संस्थेच्या परंपरेला अभिवादन –